تجاوز مىشد ، ملغى گرديد و به جاى آن نظم تازه‌اى كه جانبدار عدالت و مساوات در حدود شرعى آن بود ، بر پا شد . « 1 » در اين وقت كه بيشتر بزرگان صحابه يا چهره‌هاى برجستهء قريش در اين فضاى تازه عازم مدينه شده تلاش مىكردند تا پاى جاى پاى رسول صلى الله عليه و آله بگذارند و رسول صلى الله عليه و آله هم به خاطر لطفى كه به مدينه داشت و به او پناه داده و حمايتش كرده بودند ، از بازگشت مهاجران به مكه كراهت داشت . آرى در اين وقت و به رغم آن وضعيت ، مكه همچنان پر از ساكنان اصلى خود از تيره‌هاى مختلف و كسانى از اعراب مهاجر به آن و نيز موالىِ جذب شده به آنجا بود . اين افراد بر پايهء آموزه‌هاى جديد به معاملات تجارى خود پرداخته ، به كارهاى صنعتى معمول و محدودى كه با آنها آشنايى داشتند و نيز كشت و زرع و باغستان‌هايى كه در اطراف مكه و نواحى آن داشتند ، مشغول بودند . بُعد علمى موقعيت تجارى مكه در روزگار قريش چنان ايجاب كرده بود تا آنان مجبور به ثبت و ضبط امور تجارى خويش باشند . به همين دليل ، كاتبانى در آنجا بودند كه مىتوانستند اقدامات تجارى را كه تا شرق و غرب امتداد داشت ثبت كنند . حتى شواهدى وجود دارد كه نشان مىدهد برخى از زنان هم با كتابت آشنا بودند ، چنان كه حفصه همسر رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين بود . زمانى كه وحى بر رسول صلى الله عليه و آله آغاز گرديد ، آن حضرت در نوشتن قرآن توسط كاتبان تا سر حد امكان ، اصرار داشت . اين علاوه بر آن بود كه به حافظهء نيرومند برخى از ممتازين از صحابه هم اعتماد مىشد . به رغم آن كه كتابت ، چندان قوى و سريع نبود ، اما نوشتن روى هر آنچه مقدور بود ، از قبيل چوب ، استخوان ، پوست و سنگ صورت مىگرفت . در برخى از اوقات روى ورق هم مىنوشتند ، چرا كه ما در خبر اسلام آوردن عمر مىخوانيم كه خواهر و

--> ( 1 ) . مطالب پيش‌گفته به صورت پراكنده در آياتى از قرآن آمده است .